Τα Σφακιά βρίσκονται στη νότια ακτή της δυτικής Κρήτης, εκεί όπου τα Λευκά Όρη πέφτουν σχεδόν κάθετα στο Λιβυκό Πέλαγος. Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους δεν υπήρχαν δρόμοι. Τα χωριά ενώνονταν με μουλαρόδρομους και φαράγγια, και συχνά ο πιο εύκολος τρόπος να πας κάπου ήταν η βάρκα. Αυτή η απομόνωση διαμόρφωσε τους ανθρώπους. Σε όλη την Κρήτη οι Σφακιανοί είναι γνωστοί για το ανεξάρτητο πνεύμα τους, την περηφάνια τους και τη μακριά μνήμη τους.

Ένας τόπος δύσκολος να κυβερνηθεί

Η Βενετία κυβέρνησε την Κρήτη από τις αρχές του 13ου αιώνα και οι Οθωμανοί από τον 17ο. Και οι δύο δυσκολεύτηκαν με τα Σφακιά. Το έδαφος ευνοούσε τους ντόπιους, που ήξεραν κάθε μονοπάτι και κάθε σπηλιά, και σε ένα στενό φαράγγι λίγοι άνδρες μπορούσαν να σταματήσουν ολόκληρο στρατό. Στα βενετικά χρόνια η περιοχή ξεσηκωνόταν ξανά και ξανά. Για να την ελέγχουν, οι Βενετοί έχτισαν τον 14ο αιώνα ένα κάστρο στον παραλιακό κάμπο, αυτό που σήμερα λέμε Φραγκοκάστελλο. Επί Τουρκοκρατίας τα Σφακιά διατήρησαν για μεγάλα διαστήματα κάποια αυτοδιοίκηση και έγιναν ορμητήριο για επαναστάσεις.

Ο Δασκαλογιάννης και το Φραγκοκάστελλο

Ο πιο γνωστός Σφακιανός ήρωας είναι ο Ιωάννης Βλάχος, ο Δασκαλογιάννης. Ήταν εύπορος καραβοκύρης από την Ανώπολη και το προσωνύμιό του βγαίνει από τη λέξη «δάσκαλος», ένδειξη της μόρφωσής του. Το 1770, στη διάρκεια ενός ρωσοτουρκικού πολέμου, με την ενθάρρυνση των Ρώσων που υπόσχονταν βοήθεια, ξεσήκωσε τα Σφακιά. Η βοήθεια δεν ήρθε ποτέ. Οι Οθωμανοί έστειλαν μεγάλες δυνάμεις στα βουνά και η επανάσταση πνίγηκε. Ο Δασκαλογιάννης παραδόθηκε, ελπίζοντας να γλιτώσει τον λαό του, και εκτελέστηκε στο Ηράκλειο, τον Χάνδακα, το 1771. Τον έγδαραν ζωντανό και η παράδοση λέει ότι το άντεξε χωρίς να βγάλει άχνα. Η ιστορία του ζει στο μακρύ κρητικό τραγούδι του Δασκαλογιάννη, που λέγεται ακόμη.

Το Φραγκοκάστελλο, τετράγωνο με γωνιακούς πύργους, στέκει ακόμη δίπλα στη θάλασσα, κάτω από τα βουνά. Το 1828, στα χρόνια της Επανάστασης, ο Ηπειρώτης οπλαρχηγός Χατζημιχάλης Νταλιάνης κλείστηκε εκεί με λίγες εκατοντάδες άνδρες απέναντι σε πολύ μεγαλύτερο οθωμανικό στρατό. Ο ίδιος και οι περισσότεροι άνδρες του σκοτώθηκαν. Από τη μάχη γεννήθηκε ένας θρύλος. Στα τέλη του Μάη, γύρω στο χάραμα, λένε ότι φαίνεται στον κάμπο μια σειρά από σκιερές μορφές που προχωρούν προς το κάστρο. Ο κόσμος τις λέει Δροσουλίτες.

1941: ο δρόμος προς τη θάλασσα

Τον Μάιο του 1941, μετά τη Μάχη της Κρήτης, χιλιάδες Βρετανοί, Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί στρατιώτες υποχώρησαν μέσα από τα Λευκά Όρη προς τη νότια ακτή. Πολλοί κατέβηκαν από το Φαράγγι της Ίμπρου προς τη Χώρα Σφακίων. Μέσα σε λίγες νύχτες, στα τέλη του Μάη, πλοία του Βρετανικού Ναυτικού παρέλαβαν όσους άνδρες μπορούσαν. Χιλιάδες έμειναν πίσω. Πολλοί αιχμαλωτίστηκαν. Άλλους τους έκρυψαν και τους τάισαν κρητικές οικογένειες με μεγάλο κίνδυνο για τη ζωή τους, και κάποιοι αργότερα διέφυγαν στην Αίγυπτο με υποβρύχια ή μικρά σκάφη.

Το Λουτρό

Δυτικά της Χώρας Σφακίων, το Λουτρό απλώνεται σε έναν μικρό κόλπο με άσπρα σπίτια και μπλε παντζούρια. Δρόμος δεν υπάρχει. Φτάνεις με το καραβάκι ή με τα πόδια από το παραλιακό μονοπάτι. Στην αρχαιότητα ο κόλπος χρησίμευε ως λιμάνι της περιοχής, και τα προστατευμένα νερά του ήταν πάντα ασφαλές αγκυροβόλι σε μια δύσκολη ακτή. Σήμερα είναι ήσυχο, με λίγες ταβέρνες, βάρκες τραβηγμένες στο βότσαλο και νερά τόσο καθαρά που βλέπεις τον βυθό από ψηλά.

Περπατήστε μέσα στην ιστορία

Τα Σφακιά τα καταλαβαίνεις καλύτερα περπατώντας. Η πεζοπορία Άγιος Ιωάννης – Λουτρό ακολουθεί το παραλιακό μονοπάτι Ε4, ανάμεσα σε βράχια και όρμους, ως το Λουτρό. Η πεζοπορία στο Φαράγγι της Ίμπρου ακολουθεί τον ίδιο δρόμο που πήραν οι στρατιώτες προς τη θάλασσα το 1941.